Η Ροτόντα είναι ένα περίκεντρο οικοδόμημα, μοναδικό στον ελλαδικό χώρο. Ανήκε στο ανακτορικό συγκρότημα που έκτισε ο καίσαρας Γαλέριος στα πρώτα χρόνια της ρωμαϊκής τετραρχίας, όταν έδρα του ήταν η Θεσσαλονίκη. Σύμφωνα με μία θεωρία, κτίστηκε ως μαυσωλείο του Γαλερίου, όμως δε χρησιμοποιήθηκε και στα χρόνια του Μεγάλου Θεοδοσίου (379-395 μ.Χ.) διαμορφώθηκε σε χριστιανική εκκλησία. Τότε στην ανατολική πλευρά προστέθηκε ορθογώνιος χώρος με ημικυκλική αψίδα δημιουργώντας το ιερό βήμα του ναού. Η Ροτόντα, της οποίας το ύψος φθάνει περίπου τα 30 μ., καλύπτεται με ημισφαιρικό θόλο. Οι τοίχοι, πάχους 6,3 μ. είναι κτισμένοι με λιθοδομή και ισχυρό κεραμικό κονίαμα. Κατά διαστήματα παρεμβάλλονται ζώνες από πλίνθους, που ενισχύουν τη λιθοδομή. Μετά τη μετατροπή του ρωμαϊκού κτιρίου σε χριστιανικό ναό το μνημείο διακοσμήθηκε στον τρούλο με ψηφιδωτά εξαιρετικής τέχνης. Η ποικιλία των συνθέσεων, η πολυχρωμία των ψηφίδων και η δεξιοτεχνία των καλλιτεχνών δίνουν ένα εντυπωσιακό αποτέλεσμα, όπου το θείο και το υπερβατικό συνδέονται με την ύλη και την επίγεια ζωή. Οι καμάρες των μεγάλων κογχών κοσμούνται με ψηφιδωτά εξαιρετικής ποιότητας. Μέσα σε φατνώματα πουλιά, κάνιστρα με καρπούς, αγγεία με λουλούδια απλώνονται πάνω σε χρυσό ή αργυρό κάμπο. Τα έντονα χρώματα των ψηφίδων όπως το πράσινο, το γαλάζιο και το κόκκινο, δίνουν ιδιαίτερη λαμπρότητα στο διάκοσμο. Στην κόγχη του ιερού σώζεται τοιχογραφία με θέμα την Ανάληψη του Χριστού, που χρονολογείται στον 9ο αι. Η παράσταση αναπτύσσεται σε δύο ζώνες. Στην επάνω εικονίζεται ο Χριστός σε δόξα που βαστάζουν άγγελοι και στην κάτω ζώνη η Παναγία σε στάση δέησης πλαισιωμένη από δύο αγγέλους και δώδεκα Αποστόλους.