Ιστορική πατριαρχική μονή σε γραφική κοιλάδα του βουνού η οποία ιδρύθηκε το 1522 από τον Όσιο Θεωνά μητροπολίτη Θεσσαλονίκης, στη θέση αρχαιότερου ιερού, μάλλον της ονομαστής Μονής Χορταΐτου, την οποία, κατά την παράδοση, είχε ιδρύσει ο αυτοκράτορας Λέων Στ’ ο Σοφός τον 9ο αιώνα. Στην ίδια θέση επισημάνθηκαν και ίχνη προϊστορικού οικισμού. Σύμφωνα με την παράδοση, η μονή ιδρύθηκε από την Αναστασία, κόρη ενός πλούσιου Ρωμαίου και της Χριστιανής Φαύστας. Οι χριστιανοί την έκαναν αγία και την ονόμασαν Φαρμακολύτρια, γιατί ανάμεσα στα πολλά θαύματα που έκανε, έλυνε και τις φαρμακείες, δηλαδή τα μάγια. Η μονή είχε πολλά μετόχια στη Χαλκιδική με σημαντικά εισοδήματα. Οι Τούρκοι την έκαψαν πολλές φορές, ενώ σχεδόν όλα τα σημερινά κτίσματά της χτίστηκαν μετά τη μεγάλη καταστροφή του 1821. Η εντυπωσιακή νότια πτέρυγα της μονής με τα παραθόλια στο εσωτερικό της, σώζεται από τα χρόνια του Θεωνά. Εντυπωσιακά είναι και τα ξωκλήσια του Οσίου Θεωνά, των Αγιών Κηρύκου και Ιουλίτης, της Αγίας Τριάδας και του Προφήτη Ηλία. Στο πρώτο, μάλλον ασκήτευσε ο Όσιος Θεωνάς. Το δεύτερο, το οποίο βρίσκεται στη θέση του σημαντικού προϊστορικού οικισμού, αγιογραφήθηκε γύρω στα 1830 από ζωγράφους της Γαλάτιστας.